بررسی داستان فتحنامه مغان از منظر زاویه دید
ساعت ۱٢:۱٦ ‎ق.ظ روز ۱۳٩٠/۱٢/۱۱  

داستان کوتاه فتح نامه مغان داستانی بسیار گیرا و تامل برانگیز و البته تلخ از هوشنگ گلشیری است. این داستان را می توانید در مجموعه «نیمه تاریک ماه»، انتشارات نیلوفر بخوانید. (در ارجاع به شماره صفحه ها، چاپ دوم این کتاب را مدنظر داشته ام.)

 گلشیری، این داستان 25 صفحه ای را از زاویه دید اول شخص جمع (ما) روایت می کند. در نگاه اول، انگار بسیاری از قصه هایی که با این زاویه دید روایت می شود را می توان به راحتی به شیوه اول شخص مفرد ( راوی «من») هم نوشت؛ بی آنکه تغییر چندانی در شیوه روایت صورت پذیرد. اما با دقت بیشتر درمی یابیم که راوی اول شخص جمع، ظرفیت ها و کارکردهایی دارد که گاه حتی کاربست این شیوه روایت را ضروری می نماید.

یکی از کارکردهای راوی «ما» شخصیت بخشیدن به جمع و گروه(به جای فرد) و پررنگ ساختن نقش گروه و جمعیت است. در داستان هایی که از زبان راوی «ما» روایت می شود، عموماً این کارکرد به چشم می خورد. در این داستان ها، «ما» در واقع، یک گروه یا جمع و جامعه (یا بخشی از جامعه) را نمایندگی می کند و یک «شخصیت جمعی» پدید می آورد. مثل داستان «یک گل سرخ برای امیلی» از ویلیام فاکنر، یا همین داستان فتحنامه مغان. در خصوص استفاده از این ظرفیت در داستان فتحنامه، در سطور بعد بیشتر خواهم گفت.(Birangi.net)

یکی دیگر از کارکردهای راوی اول شخص جمع، به عنوان مثال، قرار دادن جمع-گروه در تقابل با فرد و بدین ترتیب برجسته نمودن تنهایی و انزوای شخصیت (فرد) است. گلشیری از این ظرفیت راوی «ما» در داستان «سبز مثل طوطی، سیاه مثل کلاغ» استفاده می کند. که در آن تنهایی و انزوای شخصیت اصلی قصه، حسن آقا، در تقابل با راویان قصه، ظهور و بروز بیشتری می یابد.

راوی جمع، کارکردهای دیگری از این دست نیز دارد که طرح آن، موضوع این یادداشت نیست.

اما، فتحنامه مغان؛ به نظرم، در فتحنامه، گلشیری از «ما» در سه سطح و صورت بهره می برد:

1- در بخش قابل توجهی از داستان، به ویژه صحنه های مربوط به حضور راویان در میخانه برات، «ما» جمعی چندنفره(3-4 نفر شاید) را نمایندگی می کند. «ما» در این سطح، محدود به گروه کوچک دوستان و مشتریان قدیمی برات و میخانه اش می باشد.

نیمی را از جیبش در آورد و چهار استکان خالی را پر کرد. گفت: «لوبیا ندارم، می بخشید»

و ما هرچهار نفر برگشتیم و بیرون را نگاه کردیم. نمی شد، آن هم این طوری...(صفحه 316)

2- در قسمتهایی از داستان، «ما» نماینده بخش نسبتاً بزرگتری از جمعیت است. که از 3-4 نفر افراد نزدیک به برات فراتر می رود. ( این سطح را با مسامحه می توان درون دو سطح دیگر دید و مستقل در نظر نگرفت)

...مینی بوس همچنان دور می زد و آیه می خواند و شعار می دادو ما هم شعار می دادیم و از سر و کول هم بالا می رفتیم...(صفحه329)

3- در صحنه های تظاهرات و جوشش مردم در خیابان ها، ما، یا به قول خود گلشیری(در متن داستان) «ما، همۀ ما» نمایندگی جامعه ای می کند که هیجانزده و پرشور و همراه با هم حرکت می کنند.(Birangi.net)

و ما، همۀ ما، که از کوچه ها به خیابان برگشته بودیم و از دکان ها بیرون پریده بودیم، از خیابان ها به جلو رانده شده بودیم و به دست هامان نگاه می کردیم، به دست های خالیمان. ... (صفحه 313)

گلشیری، حرکت توده ای مردم، هیجانزدگی جمعی، و در کل قصۀ یک جامعه منقلب شده را با استفاده از راوی «ما» پررنگ تر می کند. او تمهید زیرکانه و دقیق و البته جالبی برای استفاده مضاعف از ظرفیت های راوی«ما» به کار می بندد. و این هنرنمایی در صفحه بیستم قصه رخ می دهد. جاییکه برات ( که روزگاری، «وقتی می خواستند عملش کنند، صف ما که می خواستیم خون بدهیم، یک دور تمام دور بیمارستان پیچید» - صفحه315) در میدان شهر و در میان صلوات و تکبیر جماعت حاضر حد شرعی می خورد. مقاومت برات می شکند(او تسلیم نمی شود، بلکه شکست می خورد) و جماعتی که شاهد اجرای این حد بوده اند، بعد از آن نماز جماعت می خوانند و خطبه ها را می شنوند و بعد به خانه هایشان می روند. آنها می روند خانه هایشان تا در نبود برات، دیگر «ما»یی در کار نباشد. و تجزیه می شوند. در این نقطه، راوی برمی گردد و تبدیل به «من» می شود. (صفحه 330)(Birangi.net)

از اینجا تا دو صفحۀ بعد، راوی «من» باقی می ماند. که این «من»، نه یک «من» مشخص و خاص، که هر«من» و در واقع هر یک از اجزای آن «ما» است. این «من»، تکه ای از «ما»ی متلاشی شده ایست که بعد از شکستن برات و فاتحه خواندن بر «می» و «میخانه» (و در واقع در هم شکستن مقاومت پنهان و ناخودآگاه «ما»)، جدا افتاده است.

بعد از دوصفحه (در صفحه 332)، این «من» ها دوباره با راه افتادن مردان چراغ به دست در کوچه و خیابان به قصد پیدا کردن بطری های دفن شده در بیرون شهر( میل به بازگشت به هندوستان وجود)، مثل قطره های جداافتاده آب یکی یکی به هم می پیوندند و دوباره «ما» می شوند.(شاید بتوان «می» و «بطری»ها را نمادی از تمایلات «ما» دانست که به دلیل هیجانزدگی جامعه و متعاقبا به ضرورت دگرگونی های اجتماعی، فراموش یا منع شده بودند). این «ما»ی دوباره شکل گرفته تا پایان داستان باقی می ماند.(Birangi.net)

داستان فتحنامه مغان، جدا از بحث شیوه روایت و منظر تکنیکی، داستانی خواندنی و زیباست. توصیه می کنم که بخوانید و یادی هم از هوشنگ گلشیری کنید که استاد مسلم داستان نویسی بوده است.(Birangi.net)

مصطفی علیزاده

 متن کامل این یادداشت در شماره بیستم ماهنامه ادبی چوک-فروردین91 منتشر شده است.

دریافت فایل ماهنامه چوک

 

استفاده از مطالب این سایت صرفاً با ذکر نام و آدرس سایت بلامانع است